Stefan Zweig: moreel baken in een zee van fanatisme

Home > Nieuws > Stefan Zweig: moreel baken in een zee van fanatisme

Literatuurwetenschapper Els Snick over de lessen van Stefan Zweig voor onze tijd 
 

Els Snick studeerde Germaanse Filologie en Geschiedenis in Gent en is een enthousiast pleitbezorger van de Duitse taal en cultuur. In 1999 promoveerde ze aan de Universiteit Gent over de joods-Oostenrijks-Hongaarse schrijver Joseph Roth (1894-1939) en zijn netwerken in Vlaanderen en Nederland. Ze publiceerde een boek over zijn leven en vertaalt zijn journalistieke werk. Ze richtte in 2014 met een aantal vrienden het Joseph Roth Genootschap op, dat literaire evenementen organiseert rond deze auteur. 

In 2015 schreef ze het boek 'Duitsland op het spoor', een reisverhaal in de sporen van Roth. Daarin gaat ze onder andere op zoek naar de wortels van haar liefde voor Duitsland.

Op 8 maart komt ze naar Kortrijk, spreken over een van Roths beste en bekendste vrienden: de Oostenrijkse auteur Stefan Zweig. “Een van de bekendste schrijvers van zijn tijd. Zijn boeken stonden in de hele wereld op de bestsellerlijsten. Hij was een echte ster,” aldus Snick.

“Zweig was een vurig pleitbezorger van de Europese gedachte, een overtuigd pacifist die zich verzette tegen elke vorm van fanatisme. Hij stond in contact met alle Europese intellectuelen die ertoe deden. Hij beschikte over een enorm netwerk waarin hij als een moreel baken werd beschouwd. Je mag dus zeker zeggen dat zijn invloed immens was. Hij hielp ook heel veel jonge kunstenaars, niet alleen door bijvoorbeeld positieve recensies over hun werk te schrijven, maar ook als mecenas. Hij was zelf in een welgesteld milieu geboren en was zich van zijn bevoorrechte situatie maar al te bewust. Joseph Roth is maar één voorbeeld van een jonge schrijver die door Zweig bekend is geworden.

 
De naam 'Stefan Zweig' valt tegenwoordig wel eens wanneer er vergelijkingen worden gemaakt tussen onze tijd en het begin van de 20e eeuw. Hoe komt dat?

“Stefan Zweig heeft het oude Europa bezongen, het leven in de Habsburgse monarchie, het grote Oostenrijks-Hongaarse rijk dat verschillende nationaliteiten en religies verbond. In 1914 stortte die wereld definitief in elkaar. Na 1918 kwam er een immense vluchtelingenstroom op gang, er werden nieuwe grenzen getekend, overleven was vaak een kwestie van de juiste papieren of de goede connecties te hebben. De vergelijking met vandaag ligt voor de hand. In Duitsland werd als snel de macht van de nationaalsocialisten voelbaar in het dagelijks leven. Hitler, waarvan iedereen wist dat het een gek was, een criminele schreeuwer, kon zijn gang gaan. Zodra hij verkozen werd, begon hij tegenstanders uit te schakelen, concentratiekampen te openen en internationale verdragen met voeten te treden. We zien ook vandaag hoe de democratie de duimen moet leggen voor populisme. Racisme, homohaat, fanatisme... het is helaas nog allemaal erg actueel.”

 
Welk werk van Zweig moet iedereen gelezen hebben?

“Vlak voor zijn zelfgekozen dood, in 1942, schreef Stefan Zweig zijn herinneringen neer in ‘De wereld van gisteren’. Dat is ongetwijfeld een boek dat iedereen moet gelezen hebben.”
 

Later op de maand (op woensdag 29 maart) vertonen we de film 'De wereld van gisteren', over Emile Verhaeren. De titel van de film verwijst naar het gelijknamige boek van Zweig. Wat was de band van Verhaeren met Zweig?

Stefan Zweig en Emile Verhaeren waren voor de Eerste Wereldoorlog hartsvrienden. Zweig, de jongere dichter, vereerde Verhaeren en vertaalde zijn poëzie in het Duits. Ze ontmoetten elkaar voor het eerst in 1902, toen Zweig hem in België was komen opzoeken. In 1904 schreef hij een eerste opstel over het werk van Verhaeren, en in 1910 volgde dan de Verhaeren-biografie. Je kunt dus gerust stellen dat Verhaeren dankzij Stefan Zweig, die zijn werk toegankelijk maakte in de Duitstalige wereld, internationaal is doorgebroken. Het was dan ook een shock voor Zweig, toen Verhaeren na het losbarsten van de Eerste Wereldoorlog heftig tekeer ging tegen alles wat Duits was en brak met zijn oude vriend, die tot 'het andere kamp' behoorde. Toen Verhaeren in 1916 onverwacht stierf, schreef Zweig, zonder enige bitterheid, maar vanuit een diep en oprecht verdriet, een prachtig en bijzonder ontroerend in memoriam.

Zweig is een van de zgn. 'exil-schrijvers', die Duitsland ontvluchtten voor het opkomende nazisme. Welke rol speelde Zweig in dit milieu?

“Zweig woonde in Salzburg, hij was een Oostenrijker, Oostenrijk werd pas in 1938 bij nazi-Duitsland ingelijfd. Zweig hoefde dus in 1933 nog niet te vluchten. Zijn boeken verschenen wel bij een Duitse uitgeverij, en anders dan bijvoorbeeld Joseph Roth, had hij aanvankelijk nog de hoop dat Hitler het niet lang zou uithouden en vertrok hij met zijn boeken niet meteen naar het buitenland. Toen zijn werk in Duitsland verboden werd, zocht hij eerst nog een nieuwe uitgever in Oostenrijk. Zweig ondersteunde de projecten in het buitenland om werk van gevluchte schrijvers uit te geven. In Nederland waren dat bijvoorbeeld Querido Verlag en Verlag Allert de Lange, die in de schoot van de twee gelijknamige bestaande Amsterdamse uitgeverijen werden opgericht. 

Zweig volgde de situatie van de gevluchte schrijvers op de voet, stond in contact met de uitgevers en de redacteuren, gaf raad en in de mate van het mogelijke ook financiële steun. Alleen waren er in die periode zo veel noodlijdende auteurs, dat hij overbevraagd werd. Hij leed enorm onder de situatie en werd steeds depressiever. Bovendien had hij het ook op privévlak moeilijk. Hij huurde een appartement in Londen en leefde gescheiden van zijn vrouw. Hij bleef schrijven en zich op zoveel mogelijk manieren inzetten voor de vrede, maar de prijs die hij betaalde was hoog. Hij was niet meer jong, vrienden verdwenen in de concentratiekampen, emigreerden of pleegden zelfmoord. Zweig zelf hield het nog tot 1942 vol.”

Joseph Roth was een van deze schrijvers. Zelf ben je stichtend lid van het Joseph Roth Genootschap. Met welk doel?

Het Joseph Roth Genootschap is in 2013 opgericht als vzw om het werk van Roth in Nederland en Vlaanderen te promoten. Ik ben al sinds 2009 lid van het Internationale Joseph Roth Gesellschaft in Wenen, maar gezien de belangstelling bij het publiek voor de romans en het journalistieke werk van Roth bij ons, zag ik ook bij ons mogelijkheden voor een soortgelijke vereniging. We ondersteunen publicaties, organiseren literaire bijeenkomsten en allerhande voorstellingen waar ook acteurs en muzikanten bij betrokken zijn. Onze eerste grote productie was 'Vlucht zonder einde', een muzikale voorstelling die door Johan Simons werd geregisseerd, en waar Geert Mak, Tom Lanoye, Arnon Grunberg, Stefan Hertmans, Tommy Wieringa en Joke van Leeuwen aan mee hebben gedaan. Al deze auteurs dragen Roth op handen. Het was een schitterende voorstelling, die zowel in Oostende als in Amsterdam te zien was, twee steden waar Roth als emigrant heeft gewoond. Vorige zomer was er in Oostende tijdens Theater aan Zee de voorstelling 'Café Paradis', in een antieke bistro op de dijk, met een jazzband en dansers.”

Waar komt jouw fascinatie vandaan voor Duitsland en Duitstalige literatuur?

Ik ben opgevoed met liefde voor de Duitse taal en cultuur - wij luisterden thuis vooral heel veel naar klassieke muziek. In mijn boek 'Duitsland op het spoor' beschrijf ik hoe in mijn familie na de oorlog Duitse vluchtelingenkinderen werden opgevangen. Ik ben die mensen gaan opzoeken, en daardoor ben ik me gaan realiseren hoezeer de Duitse geschiedenis met mijn eigen levensverhaal verweven is.
 

Interview: Maarten Vanhee
 

PRAKTISCH

Wat Stefan Zweig ons vandaag nog kan leren
Els Snick
woensdag 8 maart 2017 (19u30)
Vormingplus, Wandelweg 11, Kortrijk
€ 10
Meer info en inschrijven

 

Stefan Zweig: Farewell to Europe: film met inleiding
woensdag 15 maart 2017 (19u30)
Vormingplus, Wandelweg 11, Kortrijk
€ 5
Meer info en inschrijven

 

'De wereld van gisteren': film en nagesprek
Emile Verhaeren: Dichter des Vaderlands in een Europees netwerk

met Luc Devoldere en Charles Ducal
woensdag 29 maart 2017 (19u30)
Vormingplus, Wandelweg 11, Kortrijk
€ 10
Meer info en inschrijven