"Muziek kan de stilte versterken"

U bent hier

Home > Nieuws > "Muziek kan de stilte versterken"

Virginie Platteau verkent de band tussen kunst en stilte
 

Virginie Platteau is kunst- en cultuurjournaliste. Ze schrijft voor het tijdschrift rekto:verso en is gefascineerd door de link tussen kunst en stilte. Op maandag 15 februari is ze in Kortrijk te gast voor een interactieve verkenning over dit thema. Aan de rand van waarover men niet spreken, maar ook niet zwijgen kan. In deze bijdrage geeft ze een voorsmaakje.

Als kunst expressie is, dan is elke kunstuiting een poging om de stilte te doorbreken. De mens schept om iets te zeggen, van zich te laten horen. Het is opvallend dat het creatieve proces voor haast alle kunstenaars en schrijvers begint in stilte, in een vorm van terugtrekking. Je hebt tijd en mentale ruimte nodig om tot iets nieuws te kunnen komen, daarvoor moet je (tijdelijk) alle ruis en impulsen van buitenaf kunnen ontvluchten. Dan pas is het mogelijk om te luisteren naar de eigen innerlijke stem, naar de eigen creatieve kracht, je verbeelding te laten spreken. Dat zie je bij schilders, muzikanten, beeldend kunstenaars, schrijvers… 

Het lijkt of stilte tegenwoordig een luxegoed is dat steeds schaarser wordt, terwijl er net zo’n behoefte aan is. We zijn bang voor de verveling, de leegte of het onbehagen dat zou kunnen opkomen wanneer we niet door geluid of digitale impulsen geprikkeld worden. Daarom is er permanent muziek in winkelstraten, liften, parkeergarages, of storend luid in de oortjes van de treinreiziger naast je. Maar in de stilte kan je nadenken, je concentreren, daar spreekt de essentie tot ons. Daarom kan stilte ook angstaanjagend of bevreemdend zijn, daarom gaan mensen ze ook ontvluchten of permanent opvullen, om het alleen-zijn niet te voelen. 

In opvallend veel kunst speelt stilte een rol. Uiteraard in de muziek, waar de stille pauzes tussen de noten zorgen voor ritme en metrum, ook voor melodie en betekenis. Op MRI-scans zie je trouwens dat de hersenactiviteit bij het luisteren naar muziek het grootst is tijdens de stiltes. Bepaalde muziek kan de stilte versterken, hoe tegenstrijdig dat ook klinkt. Philippe Jaroussky die Bach zingt, bijvoorbeeld, dat is geen stilte die op mij neerdaalt, maar eerder een onbekende ruimte in mijn hoofd, in mijn gevoel die opengaat. Het is het soort rust die geen afwezigheid maar stille vervulling is, zoals de natuur dat ook kan zijn.

Ook poëzie werkt slechts bij gratie van pauzes en witregels. Stilte dringt zich niet op, maar verleent een gedicht veel van zijn kracht. Stilte is veel meer dan de afwezigheid van decibels; ze heeft talloze gezichten. Het lijkt een leegte die zelf geen betekenis heeft, maar die wordt opgeladen door wat eraan vooraf is gegaan of wat erop volgt. Wat mij vooral boeit is de sfeer die stilte bepaalt, en hoe dat ook in beeldende kunst of schilderijen kan worden weergegeven. De stilte van eenzaamheid en vervreemding in een werk van Hopper is bijvoorbeeld totaal anders dan de vredige stilte van een landschapsschilderij of dan het letterlijk doodse van een barok stilleven… 

Ik denk niet dat er alleen verstilde kunst is, zoals stillevens met bescheiden flesjes en vazen van Morandi of installaties van Hans Op de Beeck (‘Staging Silence’), maar ook echt stille kunst. Het gaat  dan om werken die spreken vanuit hun onopvallendheid, zoals het drieluik Stilte van Armando. Dat zijn heel compacte, perfect in zichzelf bestaande en aan niets refererende zwarte figuren, ze doen denken aan oosterse kalligrafie maar dan vrijer. Ze verbeelden de stilte, de buigzaamheid en het contrast ervan. Anderzijds zijn er ook kunstwerken die stilte uitstralen op een haast actieve manier, wat iets heel anders is dan het rustgevende van verstilde kunst die uitnodigt tot reflectie. Daarbij denk ik aan de enorme monochrome schilderijen van Marc Rothko. Dit zijn ware poelen van stille energie. 

Stilte is een vorm van waarnemen, van concentratie ook. Het is als het ware een verlangen, een binnenkijken in een andere werkelijkheid die losstaat van tijd en ruimte, binnenkijken bij jezelf. 
Wat mij zo fascineert aan stilte, is de onuitputtelijkheid ervan. De stilte kent veel vormen en ervaringen, ze steekt vol tegenstrijdigheden. De grootste paradox is misschien wel dat er over de stilte zoveel te zeggen valt, dat ik er moeilijk over kan zwijgen…

Virginie Platteau

 

'Stilte en kunst, een interactieve verkenning', op maandag 15 februari 2016 (19u30), Vormingplus, Wandelweg 11, Kortrijk (meer info en inschrijven)